Callatis
§1. Atestările
•§1.1.1. Scylax Caryandensis(V-IVa)
▪Periplus 67: Εἰσὶ δὲ ἐν τῷ Πόντῳ πόλεις Ἑλληνίδες αἵδε ἐν Θρᾴκῃ· Ἀπολλωνία͵ Μεσημβρία͵ Ὀδησσόπολις͵ Κάλλατις καὶ ποταμὸς Ἴστρος.
•§1.1.2. Diodorus Siculus (IIa)
▪§1.1.2.1: 19.p.1.74: λζ. Καλλαντιανῶν ἀπόστασις ἀπὸ Λυσιμάχου
▪§1.1.2.2: 19.73.1-2: ἐπὶ δὲ τούτων Καλλαντιανοὶ κατοικοῦντες ἐν τοῖς ἐν ἀριστερᾷ μέρεσι τοῦ Πόντου καὶ φρουρὰν ἔχοντες παρὰ Λυσιμάχου ταύτην ἐξέβαλον [2] καὶ τῆς αὐτονομίας ἀντείχοντο.
▪§1.1.2.3: 19.73.4: μετὰ δὲ ταῦτα τῷ παραπλησίῳ τρόπῳ τοὺς Ἰστριανοὺς ἀνακτησάμενος ἀνέζευξεν ἐπὶ Καλλαντιανούς.
▪§1.1.2.4: 19.73.5: τὴν δὲ τῶν Καλλαντιανῶν πόλιν
▪§1.1.2.5: 19.73.6: δύο δυνάμεις ἀπέσταλκεν Ἀντίγονος ἐπὶ βοήθειαν τοῖς Καλλαντιανοῖς
▪§1.1.2.6: 20.25.1: Καλλαντιανῶν δὲ πολιορκουμένων ὑπὸ Λυσιμάχου
▪§1.1.2.7: 20.112.2: εἰς Ὀδησσόν͵ ἣ κεῖται μεταξὺ μὲν τῆς τε Ἀπολλωνίας καὶ Καλλαντίας
Avram (ISM 3, introducerea, p.1) citează la Diodorus o formă Καλλατία. Aceasta este într-adevăr forma dată constant de Bekkerus (Teubner 1853-1854), fără variante. Însă în ultima ediţie, a lui Fischer şi Vogel (Diodori bibliotheca historica, Teubner, Stuttgart 1964, o retipărire a celei de Leipzig: 1:1888; 2:1890; 3:1893; 4-5:1906) editorii subliniază că toate manuscrisele au exclusiv variantele Καλαντία şi Καλλαντιανοί (v. apparatus la pp.117 şi 208). E drept că apare şi o formă Καλατία, de această dată scrisă corect, în 19.101.3 şi 20.80.1, dar ea este numele unui oraş din Campania, aproape de Nola.
•§1.1.3. Ps.Scymnus (IIa)
▪Perieg. 761-764: Κάλλατις͵ ἀποικία τῶν Ἡρακλεωτῶν γενομένη κατὰ χρησμόν· ἔκτισαν δὲ ταύτην͵ ἡνίκα τὴν Μακεδόνων ἀρχὴν Ἀμύντας παρέλαβεν.
•§1.1.4. Strabo (Ia)
▪§1.1.4.1: Geogr. 7.5.12: ὑπεροικοῦσι δ΄ οὗτοί τε καὶ Κρόβυζοι καὶ οἱ Τρωγλοδύται λεγόμενοι τῶν περὶ Κάλλατιν καὶ Τομέα καὶ Ἴστρον τόπων.
▪§1.1.4.2: Geogr. 7.6.1: [18-19]πόλις Κάλλατις ἐν διακοσίοις ὀγδοήκοντα [a Tomis]͵ Ἡρακλεωτῶν ἄποικος·...[24-25]ἐν τῷ μεταξὺ δὲ διαστήματι τῷ ἀπὸ Καλλάτιδος εἰς Ἀπολλωνίαν Βιζώνη τέ ἐστιν.
▪§1.1.4.3: Geogr. 12.3.6: ἐκείνης [=Heracleae] γὰρ ἥ τε Χερρόνησος ἄποικος καὶ ἡ Κάλλατις·
•§1.1.5. Pomponius Mela (I.1p)
▪2.20: In litoribus Histro est proxima Histropolis, deinde <a> Milesiis deducta Callatis [calatis GPR, calathis Ven, galatis L], tum Tomoe et portus Caria et Tiristis promunturium, quod praetervectos alter Ponti angulus accipit, adversus Phasiaco et nisi amplior foret similis. Fuit hic Bizone, motu terrae intercidit. Est portus Crunos, urbes Dionysopolis, Odessos, Messembria, Anchialos, et intimo in sinu, atque ubi Pontus alterum sui flexum angulo finit, magna Apollonia.
Textul spune proxima Histropolis, deinde <a> Milesiis deducta Callatis, tum Tomoe...etc. Este evident greşit, Callatis fiind cu siguranţă o colonie a Heracleei Pontica. Pintianus (apud G.Parthey [ed.], Pomponii Melae De Chorographia, Berolini 1867, p.142) propune emendarea proxima est Histropolis a Milesiis deducta, deinde est Callatis etc. Însă astfel se păstrează ordinea greşită a oraşelor. Cred de aceea că mai probabilă este o altă eroare, anume inversarea ordinii toponimelor Callatis şi Tomis, originalul având probabil: proxima Histropolis, deinde <a> Milesiis deducta Tomoe, tum Callatis etc. Astfel se reface ordinea corectă (Histropolis-Tomoe - Callatis) şi colonia corectă a Miletului, Tomis fiind într-adevăr o ἀποικία milesiană.
•§1.1.6. Plinius (I.2p)
▪NH 4.44: ...Thracia...pulcherrimas...urbes habet, Istropolin Milesiorum, Tomos, Callatim, quae antea Cerbatis vocabatur. [var. Callatinque, quae antea Acervetis]
•§1.1.7. Memno (Ip?-IIp?)
▪Fragmenta 21[=Phot.Bibl. 224.228a-228b]: Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον χρόνῳ πόλεμος ἀνερ ράγη Βυζαντίοις πρὸς Καλατιανοὺς (ἄποικοι δὲ οὗτοι Ἡρακλεωτῶν ἦσαν) καὶ πρὸς Ἰστριανοὺς περὶ Τόμεως τοῦ ἐμπορίου͵ ὃ τοῖς Καλατιανοῖς ὅμορον ἦν͵ μονοπώλιον τοῦτο διανοουμένων κατασκευάσαι τῶν Καλατιανῶν. Διεπρεσβεύοντο οὖν πρὸς Ἡρακλεώτας ἐπὶ συμ μαχίᾳ ἑκάτεροι· οἱ δὲ πολεμικὴν μὲν ῥοπὴν οὐδετέρῳ ἔνεμον μέρει͵ διαλλακτηρίους δὲ ἄνδρας ἑκατέροις ἀπέστελλον͵ κἂν ἄπρακτος αὐτῶν ἡ σπουδὴ τότε γέγονε. Πολλὰ δὲ οἱ τῆς Καλατίδος ὑπὸ τῶν πολεμίων παθόντες ὕστερον εἰς διαλύσεις ἦλθον͵ ἀπὸ ταύτης τῆς συμφορᾶς οὐκέτι σχεδὸν ἀναλαβεῖν αὑτοὺς δυνηθέντες.
•§1.1.8. Arrianus (II.1p)
▪Periplus ponti Euxini 24.3: ἀπὸ δὲ Τομέως εἰς Κάλλατιν πόλιν ἄλλοι τριακόσιοι· ὅρμος ναυσίν. ἐνθένδε ἐς Καρῶν λιμένα ὀγδοήκοντα καὶ ἑκατόν·
•§1.1.9. Ptolemaeus (II.1p)
▪Geogr. 3.10.3: Τόμοι [55°- 45°50'] - Καλλατὶς ἢ Καλλατία [54°40'-45°30'] - Διονυσόπολις [54°20'-45°15']
•§1.1.10. Appianus (II.mp)
▪Illyr. 85-86: ἔνθα εἰσὶν Ἑλληνίδες ἓξ πόλεις Μυσοῖς πάροικοι͵ Ἴστρος τε καὶ Καλλατὶς καὶ Διονυσόπολις καὶ Ὀδησσὸς καὶ Μεσημβρία καὶ Ἀπολλωνία͵ ἐξ ἧς ἐν Ρώμῃ [ἐκ Καλατίδος] μετήνεγκε τὸν [86] μέγαν Ἀπόλλωνα͵ τὸν ἀνακείμενον ἐν τῷ Παλατίῳ.
•§1.1.11. Anonymus (Arrianus, ut fertur)
▪§1.1.11.1: Peripl.Pont.Eux. 73: Ἀπὸ δὲ Τομέων εἰς Κάλλατιν πόλιν͵ ἐν ᾗ ὅρμος ναυσὶ͵ στάδιοι τ͵ μίλια μ;
▪§1.1.11.2: Peripl.Pont.Eux. 74-75: Κάλλατις Ἡρακλεωτῶν ἀποικία κατὰ χρησμὸν γενομένη. Ἔκτισαν δὲ ταύτην͵ ἡνίκα τὴν Μακεδόνων ἀρχὴν Ἀμύντας παρέλαβεν. [75] Ἀπὸ δὲ Καλλάτιδος εἰς Καρῶν λιμένα στάδιοι ρπ'[98]͵ μίλια κδ'[24].
•§1.1.12. Aelius Herodianus (III.1p)
▪§1.1.12.1: De paronymis 3,2.885.3-4 [=StByz 84.11]: Κάλλατις Καλλάτιος Καλλατιανός.
▪§1.1.12.2: De paronymis 3,2.885.23-25[=StByz 348-349]: Κάλλατις πολίχνιον ἐν τῇ παραλίᾳ τοῦ Πόντου. ὁ πολίτης Καλλατιανός ὡς Τραλλιανός Σαρδιανός. ἔοικε δ΄ εἶναι ἀπὸ τοῦ Καλλατία ὡς Ὀλβιανός͵ εἰ μὴ ἀπὸ τῆς Ἰωνικῆς γενικῆς γέγονε τῆς Καλλάτιος.
▪§1.1.12.3: De prosodia catholica 3.1.103[=StByz 348-349]: Κάλλατις πολίχνιον ἐν τῇ παραλίᾳ τοῦ Πόντου. Στράβων ἑβδόμῃ [=Strab. 7.6.1, p. 318, 319 ]· ὡς κάλαθος εὑρέθη ἐοικὼς τοῖς θεσμοφοριακοῖς.
Strabon însă nu numeşte nicăieri acest oraş πολίχνιον, ci πόλις (7.6.1.25), şi nici nu afirmă că el se afla "ἐν τῇ παραλίᾳ τοῦ Πόντου". Herodian atribuie Callatidei cuvintele folosite de Geograf în prezentarea Istriei [=Istros] la 7.6.1.13: ἔστιν οὖν ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ στόματος τοῦ Ἴστρου ἐν δεξιᾷ ἔχον τι τὴν συνεχῆ παραλίαν Ἴστρος πολίχνιον...etc. (deşi şi Callatis se află "pe ţărmul din continuare" [τὴν συνεχῆ παραλίαν])
•§1.1.13. Tabula Peutingeriana (sec. XIIIp, cu date de sec. IIIp şi IVp)
▪7.4: Trissa – 19mp – Callatis – 22mp – Stratonis – 12mp - Tomis
•§1.1.14. Cosmographia Anonymi Ravennatis (sec. VIIp, cu date de sec. IIIp şi IVp)
▪§1.1.14.1: 181.13-16: 13.Tirissa – 14.Callatis [caliatis A] – 15.Stratonis – 16.Tomis
▪§1.1.14.2: 370.14-17: 14.Tomis – 15.Stratonis – 16.Caliatis – 17.Turisia
•§1.1.15. Itinerarium Antonini (IV.1p)
▪227.3-6: 3.Tomos – 30mp – 4.Callacis [calacis FG, gallacis D] – 5.Timogittia – 6.Dionysopolis
•§1.1.16. Ammianus Marcellinus (IV.2p)
▪27.4.12: Scythia, in qua celebriora sunt [aliis] oppida Dionysopolis et Tomi et Calatis[var. Galati].
•§1.1.17. Eutropius (IV.2p)
▪6.10: multas supra Pontum positas civitates adgressus est [sc. alter Lucullus]. illic Apolloniam evertit, Callatim[calathim FG, callatin LO, gallathiam DN, galathiam ZH, galatiam V], Parthenopolim, Tomos, Histrum, Burziaonem cepit etc.
•§1.1.18. Rufius Festus [Sextus Rufus] (IV.2p)
▪9: Supra Pontum positas civitates occupavit [sc. M. Lucullus] Apolloniam, Calatin [var.Calathum], Parthenopolin, Tomos, Histrum etc..
•§1.1.19. Hierocles (VI.1p)
▪637: ζ'. Ἐπαρχία Σκυθίας, ὑπὸ ἡγεμόνα, πόλεις ιε'. 1.Τόμης, 2.Διονυσσόπολις, 3.Ἄκραι, 4.Καλατίς, 5.Ἴστρος, 6.Κωνσταντιαναί, 7.Ζελδέπα, 8.Τρόπεος, 9.Ἄξιούπολις, 10.Καπίδαβα, 11.Κάρσος, 12.Τρόσμις, 13.Νοβιόοδοῦνος, 14.Αἴγισσος, 15.Ἁλμυρίς.
•§1.1.20. Stephanus Byzantius (VI.1p)
▪§1.1.20.1: Ethnica 348-349: [=Herod. De prosodia catholica 3,1.103] Κάλλατις͵ πολίχνιον ἐν τῇ παραλίᾳ τοῦ Πόντου͵ Στράβων ἑβδόμῃ. ὡς κάλαθος εὑρέθη ἐοικὼς τοῖς θεσμοφοριακοῖς. [Herod. De paronymis 3,2.885.24-25] ὁ πολίτης Καλλατιανός͵ ὡς Τραλλιανός Σαρδιανός· ἀφ΄ οὗ Ἴστρος Καλλατιανὸς περὶ τραγῳδίας γράψας καλὸν βιβλίον. ἔοικε δ΄ εἶναι ἀπὸ τοῦ Καλλατία ὡς Ὀλβιανός͵ εἰ μὴ ἀπὸ τῆς ἰωνικῆς γενικῆς γέγονε τῆς Καλλάτιος.
St.Byz. combină aici două pasaje din operele lui Aelius Herodianus.
▪§1.1.20.2: Ethnica 84.11 =Herod. De paronymis 3,2.885.3-4
Observăm că toate cele trei pasaje din Herodianus care conţin numele Kallatis apar şi la Steph.Byz.
•§1.1.21. Procopius Caesariensis (VI.2p)
▪Aed. 4.11.20.161(=Haury 148.37): Καλλάτις.
•§1.1.22. Photius (IXp)
▪Bibl. 224.228a-228b[=Memno frg.21] Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον χρόνῳ πόλεμος ἀνερράγη Βυζαντίοις πρὸς Καλατιανούς (ἄποικοι δὲ οὗτοι Ἡρακλεωτῶν ἦσαν) καὶ πρὸς Ἰστριανοὺς περὶ Τόμεως τοῦ ἐμπορίου͵ ὃ τοῖς Καλατιανοῖς ὅμορον ἦν͵ μονοπώλιον τοῦτο διανοουμένων κατασκευάσαι τῶν Καλατιανῶν. Διεπρεσβεύοντο οὖν πρὸς Ἡρακλεώτας ἐπὶ συμμαχίαν ἑκάτεροι. Οἱ δὲ πολεμικὴν μὲν ῥοπὴν οὐδετέρῳ ἔνεμον [228b] μέρει͵ διαλλακτηρίους δὲ ἄνδρας ἑκατέροις ἀπέστελλον͵ κἂν ἄπρακτος αὐτῶν ἡ σπουδὴ τότε γέγονε. Πολλὰ δὲ οἱ τῆς Καλατίδος ὑπὸ τῶν πολεμίων παθόντες͵ ὕστερον εἰς διαλύσεις ἦλθον͵ ἀπὸ ταύτης τῆς συμφορᾶς οὐκέτι σχεδὸν ἀναλαβεῖν αὑτοὺς δυνηθέντες.
•§1.1.23. Constantinus Porphyrogenitus (Xp)
▪De thematibus Europ.1.58-60 (Bonn 3.47.14): Ἐπαρχία †Μυσίας [*Σκυθίας]· ὑφ΄ ἡγεμόνα͵ πόλεις ιε· Τόμις͵ Διονυσόπολις͵ Ἄκραι͵ Καλλάτις͵ Ἴστρος͵ Κωνσταντιανά͵ Ζέλπα͵ Τρόπαιος͵ Ἀξιούπολις͵ Καπίδαβα͵ Κάρσος͵ Τρόσμις͵ Νοβιόδουνος͵ Αἴγισσος͵ Ἁλμυρίς.
•§1.1.24. Suda lexicon (Xp)
▪kappa.204: Καλλάτις πόλις.
•§1.1.25. Etymologicum Gudianum (XIp)
▪kappa.296: Καλλάτις͵ πόλις ἔστι κτισθεῖσα ὑπὸ Ἡρακλειωτῶν. ὠνομάσθη δὲ ἀπὸ τῆς παρακειμένης αὐτῇ λίμνης· οὕ τως Ὦρος.
•§1.1.26. Etymologicum Symeonis (XIIp)
▪1.359:ὡς Κάλλατις Καλλάτιος Καλλατιανός
•§1.1.27. Etymologicum magnum (XIIp)
▪§1.1.27.1: 79: Τὸ ἐθνικὸν͵ Ἀμαστριανὸς͵ ὡς Καλάτιος͵ Καλατιανός·... Καλάτιος͵ Καλατιανός· καὶ Φάσις͵
▪§1.1.27.2: 486: Καλλάτις: Πόλις ἐστὶ κτισθεῖσα ὑπὸ Ἡρακλεωτῶν· ὠνόμασται δὲ ἀπὸ τῆς παρακειμένης λίμνης. Ὦρος.
§1.2.1. În inscripţiile greceşti toponimul este Καλλατις, -(ε)ιδος, cum găsim în ISM 3, 51: ἀπὸ Καλλάτιδος; 124: Κ]αλλάτιδος; IGB 5, 5011 (Dionysopolis): ἐγ δὲ Καλλάτειδος; IosPE I² 27: εἰς Κάλλατιν. O dată (în Beoţia) apare genitivul doric: ἐκ Καλλάτιος (Epigr. tou Oropou 543, Beoţia).
§1.2.2. Mult mai frecvent este etniconul Καλλατιανός, Καλλατιανή şi Καλλατιανοί (mai ales G.pl. Καλλατιανῶν): ISM 1.9; 47; 117; ISM 2.312; ISM 3.7; 9; 10; 30; 50; 57; 98; 117; 118; 119; 120; 123; 194; 219; 260; IGLR 85; IGB I² Dionysopolis 5; 13(3); 24(2); Odessus: 42(2); 65; Mesembria: 307(2); 316; Anchialus: 391; IGB 5, 5011; SEG 52: 661(Apollonia); IK Byzantion 72; Nord-Pont: IosPE I² 27; IosPE I² 40; IosPE I² 41; CIRB 252; Grecia: Attica: IG II² 8945; 8946; 8947; 8948; 10282; SEG 14:203; SEG 49:1007(3); Agora 17 510; Delphi: FD III1:158; 3:207; Alte locuri: IG XI,4 1238; IG XII,9 34; AD 18 A (1962) 20,33; Asia mică: IMT Kyz Kapu Dağ 1704 (Mysia); IK Iznik 633 (Mysia); Iasos 110 (Caria); Smyrna 461; IK Sinope 3=SEG 35:1356; TAM II 194 (Lycia).
§1.2.3. În inscripţiile latineşti numele apare mult mai rar, în forma Callatis,-idis, cu etniconul Callatiani (G.pl. Callatianorum) şi Callatinus: ISM 2, 114[=CIL 03, 12518 = CIL 03, 13756=IGLR 81] la Miriştea; ISM 2, 094 [=CIL 03, 00769] la Tomis; ISM 3: 1; 60; 83; 97; 241[=CIL 03, 07587] la Tvărdica (Šabla); 195[= CIL 03, 07616];
Pe monede (sec.IIIa-IIIp) figurează legenda ΚΑΛΛΑΤΙΑΝΩΝ, abreviat ΚΑΛ, ΚΑΛΛΑ, ΚΑΛΛΑΤ şi ΚΑΛΛΑΤΙ, v. Head HN 273-274; Mušmov nr.202-358; Pick & Regling 83-124.